Cumhuriyet Öncesi Belediye Tarihi

AMASYA BELEDİYE TARİHİ

Osmanlı Devletini kuruluşundan beri kent merkezlerinde “Şehir Kethüdası” unvanlı bir görevlinin bulunduğu bilinmektedir.(1) 19.Yüzyılın başlarında da eskisi kadar olmasa da bile devlet görevlileriyle şehir halkı arasında ilişkilerde şehir kethüdalarının etkin oldukları görülmektedir. (2)

Şehir kethüdâsı, beldeye ait olan bütün işleri gören belediye re’isi, şehir emini demekti. Şehzâdeler zamanında “şehremini” dinilen belediye re’islerine daha sonra “şehir kethüdâsı” ünvânı verilmişti. (3

Şehir Kethüdalarının başlıca görevleri, şehre uğrayan kamu görevlilerini, sefere çıkan veya eşkıya takip eden askeri birlikleri, yolculuk yapan, göreve giden vali, mutasarrıf, mütesellim gibi yöneticileri ağırlamak, konaklamalarını sağlamaktı. Bunu için yapılan harcamaların defterlerini tutarlardı. (3)

Şehirlerde mali ve idari işlerle vazifeli, memurlardan birine verilen unvandır. Devletçe yazılan ferman ve hükümlerin bir örneği de valiler ve sancak beyleri gibi  kâh âyân ve kâh şehir kethüdası unvanını alan bu memurlara gönderilirdi. Şehir kethüdaları halk ile hükümet arasında vasıtalık hizmetini görürlerdi. Bir zamanlar cemaat usulüyle alınan vergileri servet ve iktidarlara göre halka dağılımı ve tahsilatını üstlenirlerdi. Bu itibarla şehir kethüdaları bu gibi işlerde halkın vekili ve hükümetle halk arasında vasıta idi. (4)

“Meşrutiyetin başlangıcıyla bu gibi belediye haklarının istihsaliyle başlamış olduğundan Şehir kethüdalarına şimdilik ıslahata göre birer Belediye Reisi nazarıyla bakılırsa hata edilmemiş olur.” (5)

Şehir Kethüdalığı için ilk nizamname Muhsin zade Mehmet Paşa’nın sadaret sırasında,

ikincisi 1785/1786, üçüncüsü de 1785/1786 tarihlerinde neşrolundu.

Bir başka tanım ile Osmanlıda Belediye işleri kadılar tarafından görülür ve “İhtisap Ağası” gibi bazı memurlarda bu hususta yardımcı mevkiinde bulunuyorlardı. Belediye işlerinin görüldüğü yerler de Kadıların kendi evleri veya mahkeme konaklarıydı.

 

(1)- M.AKDAĞ, Türkiye’nin İktisadi ve İçtimai Tarihi,c.1’de Şehir Kethüdalığı hakkında özlü bilgiler verilmektedir.

(2)- Prof.Dr.Musa ÇADIRCI; Tanzimat Döneminde Anadolu Kentleri’nin Sosyal ve Ekonomik Yapısı, Türk Tarih Kurumu Yay. Ank.1997,s.41

(3)- Hüseyin Hüsameddin, Amasya Tarihi,c.3, s.336

-a.g.e. s.41

(4)- Tarih Deyimleri ve Terimleri, s.317

(5)- a.g.e.,s.318

 

Amasya’da Belediyecilik

Amasya’nın  mahalli yönetiminde “KETHÜDA” veya “Şehir Kethüdası” olarak görevlendirilen kişiler, resmi ve özel işleri takip etmişlerdir. Özellikle zengin halk tabakaları tarafından maddi yönden desteklenen Kethüdalık Belediye hizmetlerinin temelini oluşturmuştur. Kethüdalar ayni zamanda adliye zabıtası görevlerini de yerine getirmekteydiler.

Amasya Tarihi yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi, H.773 – (1371)  tarihinde Şehir kethüdası olarak Muslihiddin Kutlu Bey’in varlığından bahsetmektedir. Bu tarih göz önünde tutulacak olursa Amasya’da ilk belediye hizmetlerinin yerine getirildiği dönem Osmanlı öncesine, Amasya Beyliği Dönemi’ne kadar uzadığına işaret etmektedir.  1386 yılında Amasya Beyliği’nin Osmanlı hakimiyetine girmesinden sonra “kethüdalık” hizmetlerinin devam ettirilmiştir. 1432 yılına kadar Amasya’da valilik yapan Yörgüç Paşa’nın zamanında kethüdalık yapan el-Hac Mehmet Ağa, büyük şöhret elde etmiş olduğuna bakılacak olursa, Osmanlının ilk yıllarından itibaren  “Belediye Hizmetleri” Amasya’da  “Şehir Kethüdalığı” adı altında verilmeye başlanmıştır.

1596 yılından itibaren düzenli olarak şehir kethüdalarının isimlerini görmek mümkündür.

Osmanlı İdaresinde ilk defa Belediye Teşkilatı 1855 tarihinde kurulmuş ve 1865 tarihli İdare-i Vilayet Nizamnamesi ile taşra belediye teşkilatları faaliyete geçirilmiştir. İstanbul dışında bu teşkilatı ilk defa kuranlardan Amasya Mutasarrıfı Ziya Paşa olmuştur.

1865 yılında, Ziya Paşa Helkıs Köprüsü başında İzzet ve Nuri Beylerden satın aldığı arsaya gayet güzel bir hükümet Konağı yaptırmıştı. Bu devlet işlerinin yürütüleceği konağın yanında da Kaptan-ı Derya Hâfız Ali Paşazade el Haç Ahmet Miktad Paşa'nın evinin selamlığını Belediye Dairesi haline getirdiği kaydına rastlıyoruz.

1877 tarihli Vilayet Belediye Kanunu ile bu teşkilatlar genişletilmiştir Belediye reisinin ilk defa ismi 1894 yılında Şirvani Abdurrahim Efendi olarak tespit edilebilmiştir. Yine bu yılda belediyenin çalışmaları arasında sağlık hizmetlerine de yer ayrıldığına Belediye Eczanesinin bulunduğuna tesadüf edebiliyoruz.  

 

Şehir Kethüdası - Belediye Reisleri 
(Amasya Tarihi Yazarı Hüseyin Hüsameddin Efendi’nin  tespitlerine göre)

1367-(1371) Muslihiddin Kutlu Bey

1592- 1596 el-Hâcc Mansur Çelebi

1599 el- Himmetoğlu Hâcc Pîri Çelebi

-1606 Hâcı Pîrî Çelebi

1611 Hacı Mansur Ağa

1615 Hâcı Pîrî Aga (1628’de vefat etti)

1620 el-Hâcc Mustafa Aga

1626 el-Hâcc Mustafa Aga

1627 Niyazoğlu Ali Çelebi

1630 Ali Bâlî Çelebi

1631 el-Hâcc Osman Aga

1631 Kadı Taşcı-zâde Mehmed Aga

1632 Ali Bâlî Çelebi

1635 el-Hâcc Osman Aga

1635 Bâlî Beg

1636 Keklik el-Hâcc Ahmed Aga (1628’de vefat etti)

1636 Bâlî Beg (4.Murad Amasya’ya geldiği vakit Bld. Reisiydi)

1644 Bağdadlı Mahmud Aga-zâde Osman Aga

1646 Hâbil-zâde Veli Beg

1647 Bağdadlıoğlu Osman Aga

1648 Bâlî Beg

1652 Kara Abdî Beg

1653 Bağdadlıoğlu Osman Aga

1654 Çeribaşıoğlu Mehmed Çelebi“Zambak Dede”

1654 Kara Abdî Beg

1655 Taşçı-zâde el-Hâcc İsmail Aga

1656 Zanbak Mehmed Çelebi

1659 Taşcı-zâde el-Hâcc İsmail Aga

1660 Kara Abdî Beg

1660 Kadı-zâde el-Hâcc Muslî Aga

1662 Ahmed Aga (İstanbul’dan gelüb fermân ile şehir kethüdâsı oldu.)

1663 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga

1664 Nasuh-zâde Mehmed Aga

1665 Mumcuoğlu Seyyid Ahmed Aga

1670 Seyyid Ahmed Aga

1670 Dede Hasan-zâde el-Hâcc Mehmed

1673 Kal’a-i Bâlâ dizdârı Musaoğlu Hamza Aga

1675 Ziyâreli Keçioğlu Mehmed Çelebi

1677 Dizdâr Hamza Aga

1678 Ziyâreli Mehmed Çelebi

1679 Nasuh Aga-zâde Hamza Aga

1680 Taşçı-zâde Ahmed Aga

1683 Nasuh-zâde el-Hâcc Hamza Aga

1686 Habib Aga-zâde Mehmed Aga

1692 el-Hâcc Hamza Aga,

1692 Habib Aga-zâde Mehmed Aga

Hüseyin Aga

1700 Abdullatîf Çelebi (Emîr Hâcı)   

1713 Hâce Paşa-zâde el-Hâcc Ömer Beg

1761 Türidi-zâde el-Hâcc Hâfız Süleyman Ağa

1765 Türidi-zâde el-Hâcc  Süleyman Ağa 

Oluşturulma Tarihi : 06.04.2015